ԱՄՆ-ի Ատլանտյան խորհուրդ (Atlantic Council) վերլուծական կենտրոնը նախագահ Դոնալդ Թրամփի վարչակազմին առաջարկել է վերացնել Ադրբեջանին զենքի վաճառքի սահմանափակումները՝ Բաքվի կողմից տասնյակ քաղբանտարկյալների, նաև այնտեղ պահվող հայերի ազատ արձակման դիմաց։

Մոդելը հիմնվել է այն մոտեցման վրա, որը Սպիտակ տունը հաջողությամբ կիրառել է Բելառուսի հետ բանակցություններում, ինչի արդյունքում ազատ է արձակվել ավելի քան 500 բանտարկյալ։ Առաջարկի հեղինակները՝ Եվրասիա կենտրոնի փոխտնօրեն Էնդրյու Դանյերին և Եվրասիական կենտրոնի գիտաշխատող Մերսեդես Սապուպոն, գրել են, որ Հարավային Կովկասի նկատմամբ ԱՄՆ քաղաքականության փոփոխությունը, Հայաստանում սպասվող խորհրդարանական ընտրությունները և վերջնական խաղաղության համաձայնագրի կարևորությունը մեծացրել են Վաշինգտոնի և Բաքվի միջև «մեծ գործարքի» հավանականությունը, հայտնում է Factor.am-ը:

Նշվել է, որ Թրամփի վարչակազմի կողմից Բելառուսի հետ կնքված գործարքների արդյունքում ապահովվել է հարյուրավոր ձերբակալվածների ազատ արձակումը։ Հարավային Կովկասում Ադրբեջանի հետ նմանատիպ գործարքը կբերի մեծ արդյունքներ՝ շատ ավելի քիչ ռիսկով։ Այս «մեծ գործարքը» Ադրբեջանում իրականացնելու նպատակով Թրամփի վարչակազմը պետք է համագործակցի Կոնգրեսի հետ՝ առաջարկելով Բաքվին զենքի վաճառքի արգելքի վերացում՝ փոխարենը ազատ արձակելով երկրի բանտերում գտնվող անարդարացիորեն կալանավորված անձանց, որոնցից մի քանիսը կապեր ունեն ԱՄՆ-ի հետ։

Նշվել է, որ սա հազվագյուտ հնարավորություն է երկկուսակցական հաջողության համար և համեմատաբար անվճար միջոց՝ բարելավելու ԱՄՆ հարաբերություններն Իրանի և Ռուսաստանի հետ սահմանակից կարևոր ռազմավարական էներգետիկ և տրանսպորտային գործընկերոջ հետ։ Հայաստանը ևս կարող է աջակցել, եթե ազատ արձակումը ներառի առնվազն Ադրբեջանում ներկայում պահվող որոշ հայերի։

Ընդծվել է, թե Թրամփի վարչակազմը պետք է ներգրավի Կոնգրեսին՝ լուծելու Բաքվի գլխավոր մտահոգությունը՝ Ազատության աջակցության մասին օրենքի 907-րդ բաժնի չեղարկումը, որն արգելում է ԱՄՆ-ի կողմից Ադրբեջանին զենքի վաճառքը։ Կոնգրեսն սկզբնապես այս միջոցառումն ընդունել է 1992 թվականին՝ պատժելու Ադրբեջանի կողմից Ղարաբաղում հայերի նկատմամբ վերաբերմունքի և Հայաստանի շրջափակման համար։

2001 թվականին ԱՄՆ Սենատն ընդունել է փոփոխություն, որը թույլ է տվել Սպիտակ տանը չեղարկել 907-րդ բաժնի սահմանափակումները։ Այդ ժամանակից ի վեր գրեթե ամեն տարի և՛ հանրապետական, և՛ դեմոկրատ նախագահները չեղարկել են 907-րդ բաժինը։ Սա խիստ խորհրդանշական նշանակություն է ունեցել Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի կառավարության համար, որը դա համարել է Վաշինգտոնի հետ ավելի սերտ հարաբերությունների խոչընդոտ։

Ավելին, ըստ հրապարակման՝ Վաշինգտոնի, Բաքվի ու Երևանի միջև հարաբերությունները փոխվել են։ Հայաստանն ու Ադրբեջանն աննախադեպ ուշադրության են արժանացել ԱՄՆ-ի կողմից, երբ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսը դարձել է ԱՄՆ ամենաբարձր մակարդակի պաշտոնյան, որը փետրվարին այցելել է այդ երկրներ՝ 2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում կայացած եռակողմ առաջնորդների մակարդակի գագաթնաժողովից հետո։

Երևանում փոխնախագահը հայտարարել է միջուկային էներգիայի միլիարդավոր դոլարների աջակցության մասին, խոսել է ԱՄՆ-ի կողմից ֆինանսավորվող խոշոր գերհաշվարկային նախագծի մասին։ Բաքու այցի ժամանակ էլ համաձայնություն է ձեռք բերվել Միացյալ Նահանգների կողմից Ադրբեջանի հետ համագործակցելու մի շարք ոլորտներում, սակայն որևէ կոնկրետ համաձայնություն չի եղել։

Անդրադարձում նշվել է, որ հունիսի 7-ին Հայաստանում անցկացվելու են խորհրդարանական ընտրություններ, և Փաշինյանը կարող է լուրջ փորձության ենթարկվել ռուսամետ կուսակցությունների կողմից, որոնք կասկածամիտ են Ադրբեջանի հետ խաղաղության հասնելու նրա ջանքերի նկատմամբ։ Կրեմլը լայնածավալ կեղծ լուրերի գործողություն է իրականացրել՝ Փաշինյանի քարոզարշավը խաթարելու նպատակով։

Նշվում է,որ Բաքվի պաշտոնյաներն ու փորձագետները Փաշինյանին իրավացիորեն դիտարկում են որպես իրենց լավագույն հնարավորությունը՝ վերջապես համաձայնության հասնելու պաշտոնական խաղաղության համաձայնագրի հարցում և կարող են հակված լինել գաղտնի աջակցել նրա թեկնածությանը։ Ի՞նչ ավելի լավ միջոց կա Փաշինյանի ռուսամետ հակառակորդներին զսպելու և խաղաղության ուղիները պահպանելու համար, քան ընտրություններից առաջ բարձրաստիճան հայ բանտարկյալներին ազատ արձակելը, ասվում է հրապարակման մեջ։

Բացի այդ, Ադրբեջանն ավելի մեծ աջակցություն է ստացել Միացյալ Նահանգների հանրապետականների կողմից և կարող է ցանկանալ առաջ շարժվել այս հարցի շուրջ հիմա, երբ Կոնգրեսը Հանրապետական կուսակցության ձեռքում է։ Ահա թե ինչու ԱՄՆ միջանկյալ ընտրություններից ընդամենը վեց ամիս առաջ Թրամփի վարչակազմը կարող է առաջ գնալ, քանի որ հանրապետականների միասնական վերահսկողությունը, հնարավոր է, դյուրացնի Թրամփի վարչակազմի համագործակցությունը Կոնգրեսի հետ՝ 907-րդ բաժինը չեղյալ համարելու նպատակով։

Նշվել է, որ բանտարկյալների ազատ արձակումը, որոնց պաշտոնյաները, սենատորները և փորձագետները համարել են անարդարացիորեն կալանավորված, պետք է ներառի կոռուպցիայի դեմ պայքարի պաշտպան Գուբադ Իբադօղլուին, «Ազատություն» և «Ամերիկայի ձայն» ռադիոկայանների լրագրողներին, ինչպես նաև որոշ հայ կալանավորների։

Անարդարացիորեն կալանավորված մարդկանց ազատ արձակման ազդեցությունը Միացյալ Նահանգների համար շատ ավելի արժեքավոր կլինի, քան գրեթե ամեն տարի անտեսվող օրենքի պահպանումը։ Անդրադարձում ասվել է, որ Ադրբեջանում խաղադրույքները շատ ավելի ցածր են։ Միացյալ Նահանգները չի վերացնի պատժամիջոցները, պարզապես հնարավորություն կտա շարունակել Բաքվին անվտանգային օգնություն ցուցաբերել։

Այսօր ԱՄՆ ռազմական օգնությունն աննշան է. 2002 թվականից ի վեր Միացյալ Նահանգները, ընդհանուր առմամբ, Ադրբեջանին տրամադրել է շուրջ 80 միլիոն դոլարի պաշտպանական օգնություն։ Վենսն իր փետրվարյան այցի ժամանակ խոստացել է նոր օգնություն. չճշտված քանակությամբ ծովային պարեկային նավակներ՝ երկրի նավահանգիստներն ավելի լավ պաշտպանելու համար։

Սրանք ոչ մահացու, չնչին քանակությամբ անվտանգային օգնություն են, որը հնարավոր է դարձել այն պատճառով, որ Միացյալ Նահանգներն ամեն տարի հրաժարվել է 907-րդ բաժնից։ Այդ թիվը կարող է աճել, եթե 907-րդ բաժինը չեղյալ հայտարարվի, և Վաշինգտոնն ու Բաքուն սկսեն բազմամյա անվտանգության օգնության փաթեթներ կազմել։ Այնուամենայնիվ, այդ օգնությունը, հավանաբար, դեռևս կկենտրոնանա ոչ մահացու սահմանային անվտանգության վրա։

Նշվում է,որ Ադրբեջանն արդեն իսկ հարձակողական հնարավորություններ է ձեռք բերել Թուրքիայից և Իսրայելից՝ ավելի ցածր գներով, քան կարող են առաջարկել ամերիկյան ընկերություններն ու բաժնետոմսերը։ Քանի որ Իրանը և Ռուսաստանի անհանգիստ հարավային շրջանները մշտապես անկայուն են, Ադրբեջանն ավելի շատ վաղ նախազգուշացման և սահմանային անվտանգության, քան մահացու հնարավորությունների կարիք է ունեցել։

Ըստ հեղինակների՝ միակ բանը, որ Միացյալ Նահանգները կարող է կորցնել 907-րդ բաժինը չեղարկելով, լծակն է։ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը կարող է օգտագործել այդ լծակը՝ հիմնվելով Բելառուսում քաղբանտարկյալներին ազատ արձակելու իր վարչակազմի հաջողությունների վրա՝ միաժամանակ Հարավային Կովկասում խաղաղություն խթանելու համար։

Ալիևը կարող է նույնիսկ ավելի բաց լինել գործարքի համար, քան Լուկաշենկոն։ Բելառուսի հետ համեմատ, որի ժողովրդավարամետ շարժումը ներկայում գործում է աքսորում, բայց մնում է հզոր դիվանագիտական ուժ, Ադրբեջանի կառավարությունը բախվում է շատ ավելի զուսպ ընդդիմության հետ և կարող է ազատ արձակել կալանավորներին՝ առանց վախենալու իր իշխանությանը սպառնացող որևէ իրական վտանգից։

Համաձայնագրի հաջորդականությունը

Ամբողջական «մեծ գործարքը», առառջարկի համաձայն, պետք է կառուցվի հետևյալ կերպ․ հունիսին Հայաստանում կայանալիք խորհրդարանական ընտրություններից առաջ Ադրբեջանը պետք է ազատ արձակի 2023 թվականին Ղարաբաղում գերեվարված որոշ հայերի՝ որպես համաձայնագրի նկատմամբ բարի կամքի դրսևորում։

Այնուհետև Վաշինգտոնն ու Բաքուն պետք է համաձայնվեն չեղարկել 907-րդ բաժինը՝ փոխարենը ազատ արձակելով ադրբեջանցի և լրացուցիչ հայ բանտարկյալների։

Նշվում է, որ առաջարկվող գործարքը բոլորի համար ինչ-որ բան ունի։ Բաքուն ստանում է երկուսը՝ մեկի դիմաց. այն պահպանում է խաղաղության բանակցությունների իրական գործընկեր՝ ի դեմս Փաշինյանի, և լուծում է իր գլխավոր խնդիրը Միացյալ Նահանգների առջև։

Թրամփի թիմն ազատ է արձակում անարդարացիորեն կալանավորվածներին և ամրապնդում նախագահի խաղաղարարի կերպարը՝ գործնականում առանց որևէ վճարի։ Կոնգրեսի հանրապետականները նախագահի համար հաղթանակ են ապահովում արտաքին քաղաքականության մեջ, մինչդեռ դեմոկրատները կարող են գովաբանել իրենց դերը մարդու իրավունքների ոլորտում հազվագյուտ հաղթանակի գործում. երկուսն էլ հանգստացնում են մշտապես ակտիվ հայկական սփյուռքը՝ ապահովելով Ղարաբաղի հայերի ազատ արձակումը։

Երևանը վերադարձնում է քաղաքացիներին և ավելի կայուն ուղի է ստանում հարևանների հետ հարաբերությունների կարգավորման համար։ Այս պայմանավորվածությունը պետք է ներառի Բաքվին ուղղված հստակ նախազգուշացում, որ ստացվող օգուտները կախված են դժվարությամբ ձեռք բերված խաղաղության պահպանումից։

Ընդգծվել է, թե Միացյալ Նահանգների կողմից լրացուցիչ խթանման շնորհիվ Բաքուն ու Երևանը կարող են ևս մեկ քայլ անել դեպի վերջնական խաղաղության համաձայնագիր՝ ազատ արձակելով ձերբակալվածներին։ Կարևոր է, որ բոլոր կողմերը գրեթե առանց որևէ գնի հաղթանակ տանեն արտաքին քաղաքականության մեջ։